การเข้ารับบริการตรวจ DNA พิสูจน์ความสัมพันธ์ทางสายเลือด เช่น พ่อ-ลูก ป้า-หลาน ปู่-หลาน ฯลฯ หากผู้เข้ารับการตรวจเข้ามาที่ศูนย์ตรวจพร้อมกัน ก็จะถือว่ามีการยืนยันตัวตนของผู้เข้ารับการตรวจ 2 ขั้นตอนโดยอัตโนมัติ คือ

1. การยืนยันตัวตนผู้เข้ารับการตรวจจากเจ้าหน้าที่ของบริษัท โดยจะมีการตรวจบัตรประจำตัวประชาชนหรือสูติบัตรหรือ passport ถ่ายรูปเป็นหลักฐาน และให้ลงลายมือชื่อกำกับตัวอย่าง
2. การยืนยันตัวตนกันเองระหว่างผู้เข้ารับการตรวจ ทุกฝ่ายเห็นหน้ากันและเห็นการเก็บตัวอย่างของอีกฝ่ายด้วยตาตนเอง

เมื่อมีทั้งสองชั้นนี้ โอกาสที่จะมีคนสลับตัวหรือเอาคนอื่นมาตรวจแทนจึงน้อยมาก

แต่ในหลายๆครั้ง การตรวจ DNA พิสูจน์ความสัมพันธ์ระหว่างคนสองคน อาจจะมีอุปสรรคด้านการเดินทางหรือมีที่อยู่อาศัยที่ห่างกันมาก เช่น อยู่คนละจังหวัด ไม่สะดวกเดินมาพร้อมกัน หรือแม้แต่ไม่สะดวกใจที่จะมาพบหน้ากัน ดังนั้นจึงจำเป็นต้องใช้บริการเก็บตัวอย่างแยกกัน ซึ่งทำได้สองแบบ คือ

1. ให้เจ้าหน้าที่ของ HealthSmile เข้าไปให้บริการตรวจ DNA ถึงบ้าน
2. เก็บตัวอย่างด้วยตนเองด้วยชุดเก็บ DNA แล้วส่งกลับมาที่ห้องปฏิบัติการ

ซึ่งในกรณีที่ตรวจคนละสถานที่กัน แต่ละฝ่ายก็จะไม่ได้เห็นการเก็บตัวอย่างของอีกฝ่าย การยืนยันชั้นที่ 2 จะหายไป หากฝ่ายใดต้องการปลอมแปลงผล ก็อาจนำบุคคลอื่นมาแอบอ้างชื่อแล้วตรวจแทน ทำให้ผลตรวจไม่ตรงกับบุคคลจริง แม้ห้องปฏิบัติการจะตรวจได้แม่นยำเพียงใด ผลก็จะถูกต้องเฉพาะ “ตัวอย่างที่ได้รับ” ไม่ใช่ “คนที่ตั้งใจจะตรวจ”

หัวใจของการป้องกันการปลอมแปลงผล จึงไม่ใช่เทคนิคในห้องแล็บ แต่คือการพิสูจน์ว่า “คนที่ให้ตัวอย่าง คือคนเดียวกับชื่อบนซอง” ตั้งแต่ต้นทาง

บทความนี้จึงเขียนขึ้น เพื่อบอกแนวทางป้องกันการปลอมแปลงผล โดยการนำบุคคลอื่นมาตรวจแทน โดยแบ่งเป็น 2 กรณีดังนี้

รูปแบบการปลอมแปลงที่ควรรู้

การปลอมแปลงส่วนใหญ่ มักจะเป็นการเอาบุคคลอื่นมาตรวจแทน และมักเกิดขึ้นก่อนตัวอย่างจะถึงห้องปฏิบัติการ รู้จักรูปแบบเหล่านี้ไว้ จะช่วยให้วางแผนป้องกันได้ตรงจุด

อ่านเพิ่มเติม ​เปิดโปง “กลโกง” ตรวจ DNA: รวมวิธีแปลกๆที่เคยเจอ และทำไมถึง (ไม่) รอดพ้นสายตาผู้เชี่ยวชาญ

อ่านเพิ่มเติม สถานการณ์แปลกๆ เกี่ยวกับการตรวจ DNA พ่อลูก

การป้องกันการปลอมแปลงผลตรวจ

ซึ่งในการป้องกันการปลอมแปลงผลตรวจ จะขอแยกเป็น 2 กรณี ตามวิธีที่เก็บสิ่งส่งตรวจ ดังนี้

1. กรณีที่เจ้าหน้าที่เราเข้าไปให้บริการเก็บสิ่งส่งตรวจ
2. กรณีที่เก็บสิ่งส่งตรวจด้วยตนเอง

1. กรณีที่เจ้าหน้าที่เราเข้าไปให้บริการทั้งสองแห่ง

กรณีนี้ปลอดภัยที่สุดในบรรดาการแยกกันตรวจ เพราะเจ้าหน้าที่ทำหน้าที่เป็นผู้ยืนยันตัวตนแทนอีกฝ่ายที่ไม่ได้อยู่ด้วย ขั้นตอนที่เจ้าหน้าที่ทำทุกครั้งในการเก็บสิ่งส่งตรวจมีดังนี้

1. ตรวจเอกสารยืนยันตัวตนตัวจริง เช่น บัตรประชาชน หนังสือเดินทาง หรือสูติบัตรของเด็ก
2. ถ่ายรูปผู้เข้ารับการตรวจคู่กับเอกสารและซองเก็บสิ่งส่งตรวจ
3. เก็บตัวอย่างเองและปิดผนึกซองต่อหน้าผู้เข้ารับการตรวจ พร้อมให้ลงลายมือชื่อ
4. หากผู้เข้ารับบริการยินยอม ทีมงานจะส่งรูปถ่ายยืนยันตัวตนให้อีกฝ่ายตรวจสอบว่าเป็นบุคคลที่ถูกต้อง
   • การส่งรูปให้อีกฝ่ายจะทำเมื่อได้รับความยินยอมเท่านั้น เพื่อคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลตาม PDPA ควรตกลงเรื่องนี้กันไว้ตั้งแต่ตอนนัดหมาย

กรณีผู้เข้ารับการตรวจเป็นเด็กทารก

แต่กรณีผู้เข้ารับการตรวจเป็นทารก การยืนยันตัวตนอาจจะมีความซับซ้อนมากขึ้น เนื่องจากทารกหลายๆคนจะมีหน้าตาที่คล้ายกันมาก การดูจากรูปหน้าอย่างเดียวอาจไม่พอ จึงควรเก็บหลักฐานประกอบเพิ่มเติม เช่น

• รอยปาน ไฝ หรือลักษณะเฉพาะตัวบนร่างกาย ถ่ายรูปใกล้ๆ เก็บไว้
• สูติบัตรของเด็ก คู่กับบัตรประชาชนของผู้ปกครองที่มาด้วย เพื่อหากเกิดกรณีปลอมแปลงจริง จะได้สามารถสืบหาคนผิดได้ง่ายขึ้น
• รูปถ่ายทารกขณะอยู่กับมารดาหรือผู้ปกครอง ในเฟรมเดียวกับซองเก็บสิ่งส่งตรวจ
• สำหรับทารกแรกเกิดที่เพิ่งออกจากโรงพยาบาล อาจจะยังไม่ตัดป้ายชื่อออกจากข้อมือของเด็ก และใช้ป้ายข้อมือโรงพยาบาลเพื่อยืนยันตัวตนประกอบด้วย (ถ้ามี)

2. กรณีที่เก็บสิ่งส่งตรวจด้วยตนเอง

กรณีนี้จะมีโอกาสเสี่ยง ที่ผู้ที่ต้องการปลอมแปลงผลตรวจจะทำการสลับตัวคนที่เข้ารับการตรวจมาแทนที่ชื่อบุคคลที่ต้องตรวจจริง เพราะไม่มีใครเป็นพยานขณะเก็บตัวอย่าง ผู้ที่ต้องการปลอมแปลงจึงสลับตัวคนได้ง่าย แต่ป้องกันได้ด้วย การถ่ายคลิปวิดีโอเดียว ไม่ตัดต่อ ตลอดการเก็บตัวอย่าง แล้วแลกเปลี่ยนให้อีกฝ่ายดูตลอดการตรวจ ตั้งแต่การแกะอุปกรณ์เก็บ DNA, การเก็บ DNA จากกระพุ้งแก้ม, การบรรจุเข้าซองเก็บสิ่งส่งตรวจ และการลงลายมือชื่อบนซองเก็บสิ่งส่งตรวจ ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

สิ่งที่ต้องเห็นในคลิป ตามลำดับ

1. พูดชื่อ-นามสกุล และวันที่-เวลาที่เก็บ ให้ได้ยินชัดเจน (ถ้าเป็นไปได้ ให้เห็นหน้าจอโทรศัพท์ที่แสดงวันที่-เวลาด้วย)
2. ชูบัตรประชาชนคู่กับใบหน้า ให้เห็นรูปและชื่อชัด (กังวลเรื่องข้อมูลส่วนตัว ปิดเลขบัตรบางส่วนได้)
3. แสดงชุดเก็บ DNA และแกะซองที่ใส่อุปกรณ์เก็บ DNA (ไม้สวอปจะบรรจุ 1 ไม้ต่อ 1 ซอง)
4. เก็บ DNA จากกระพุ้งแก้ม ให้เห็นทั้งใบหน้าและไม้เก็บในปากตลอด
5. บรรจุไม้เก็บเข้าซองเก็บสิ่งส่งตรวจและปิดผนึก โดยไม้เก็บไม่หลุดออกจากเฟรม
6. ลงลายมือชื่อบนซองเก็บสิ่งส่งตรวจ แล้วชูซองให้กล้องเห็นชัด

เคล็ดลับให้คลิปน่าเชื่อถือ

• ถ่ายต่อเนื่องคลิปเดียว ห้ามหยุด ตัดต่อ หรือใส่ฟิลเตอร์
• ใช้ที่ที่แสงสว่างพอ ตั้งกล้องให้มั่นคง หรือให้อีกคนช่วยถือ
• ส่งคลิปให้อีกฝ่ายและเจ้าหน้าที่ก่อนส่งตัวอย่าง และเก็บไฟล์ต้นฉบับไว้จนได้รับผล
• ส่งตัวอย่างทันทีหลังเก็บ (อย่างช้าไม่เกิน 7 วัน) และเก็บเลขพัสดุไว้ติดตาม

ทางเลือกที่แน่นหนากว่า: เก็บตัวอย่างผ่านวิดีโอคอลสด

คลิปที่อัดไว้อาจถูกจัดฉากหรือถ่ายซ้ำได้ หากทั้งสองฝ่ายเก็บตัวอย่างพร้อมกันผ่านวิดีโอคอล ต่างคนต่างเห็นการเก็บของอีกฝ่ายแบบเรียลไทม์ พร้อมบันทึกหน้าจอเก็บไว้ จะใกล้เคียงการตรวจพร้อมกันที่ศูนย์มากที่สุด

อ่านเพิ่มเติม: ขั้นตอนการเตรียมตัวก่อนการตรวจ DNA จากเยื่อบุกระพุ้งแก้ม
อ่านเพิ่มเติม : นโยบายข้อจำกัดความรับผิด (Limitation of Liability) สำหรับการใช้ชุดเก็บสิ่งส่งตรวจ DNA ด้วยตนเอง

HealthSmile ช่วยจับความผิดปกติได้ไหม

ทาง HealthSmile ร่วมกับห้องปฏิบัติการ Endeavor DNA สหรัฐอเมริกา สามารถจับความผิดปกติบางอย่างได้จากตัว DNA เอง แต่ไม่สามารถบอกได้ว่าตัวอย่างเป็นของคนที่มีชื่อบนซองจริงหรือไม่ โดยมีรายละเอียดที่อาจสงสัยเรื่องการปลอมแปลงสิ่งส่งตรวจดังนี้

แม้ว่าทาง HealthSmile และ Endeavor DNA จะสามารถช่วยป้องกันการปลอมแปลงผู้เข้ารับการตรวจได้ แต่การสลับตัวผู้ใหญ่เพศเดียวกัน ห้องแล็บไม่มีทางรู้ได้ การยืนยันตัวตนตอนเก็บตัวอย่างจึงยังเป็นหัวใจหลักเสมอ

ผลตรวจจากการเก็บ DNA ด้วยตนเอง สามารถใช้ผลทางกฎหมายได้ไหม

ไม่ได้ เนื่องจากการตรวจเพื่อใช้ทางกฎหมาย จะต้องใช้หลักการส่งต่อพยานหลักฐานที่ถูกต้องตามหลัก Chain of Custody หากต้องการนำผลไปใช้ทางกฎหมาย ควรให้เจ้าหน้าที่เป็นผู้เก็บตัวอย่างทุกฝ่าย เพราะต้องมีหลักฐานว่าตัวอย่างมาจากคนที่ระบุจริง และไม่ถูกแตะต้องตลอดทางจนถึงห้องแล็บ

การเก็บ DNA ด้วยตนเอง สามารถใช้ได้เฉพาะตรวจเพื่อทราบส่วนตัว เพื่อความสบายใจเท่านั้น

HealthSmile มีบริการตรวจที่ใช้ผลทางกฎหมายได้ ก่อนนัดหมายควรสอบถามหน่วยงานปลายทางว่าต้องการเอกสารแบบใด

เช็กลิสต์ก่อนแยกกันตรวจ DNA

8 ขั้นตอนเตรียมตัวก่อนตรวจ DNA คนละสถานที่

• ตกลงกันก่อนว่าต้องการผลเพื่อทราบส่วนตัว หรือใช้ทางกฎหมาย
• เลือกวิธีเก็บตัวอย่างของแต่ละฝ่าย (เจ้าหน้าที่ / เก็บเอง / วิดีโอคอลสด)
• ตกลงการแลกเปลี่ยนรูปถ่ายหรือคลิปยืนยันตัวตน และให้ความยินยอมล่วงหน้า
• เตรียมบัตรประชาชน หนังสือเดินทาง หรือสูติบัตรตัวจริง
• กรณีทารก: ถ่ายรูปปาน ไฝ หรือลักษณะเฉพาะตัวเก็บไว้
• กรณีเก็บเอง: ถ่ายคลิปเดียวไม่ตัดต่อ ตั้งแต่แกะชุดจนเซ็นชื่อบนซอง
• ส่งตัวอย่างทันที และเก็บเลขพัสดุไว้
• รับผลตรวจจากผู้ให้บริการโดยตรง ไม่ผ่านการส่งต่อจากอีกฝ่าย

คำถามที่พบบ่อย

Q : อยู่คนละจังหวัด หรืออยู่ต่างประเทศ ตรวจได้ไหม?
A : ได้ แต่ละฝ่ายเก็บตัวอย่างแยกกันแล้วส่งมาที่ห้องปฏิบัติการ ผลจะออกหลังได้รับตัวอย่าง DNA ครบทุกคน

Q : คลิปวิดีโอทำให้ผลใช้ทางกฎหมายได้ไหม?
A : ไม่ได้ คลิปช่วยสร้างความเชื่อมั่นระหว่างกัน หากต้องการใช้ทางกฎหมาย ต้องให้เจ้าหน้าที่เก็บตัวอย่างตามขั้นตอนทางกฎหมาย Chain of Custody เท่านั้น

Q : อีกฝ่ายไม่ยอมถ่ายคลิปยืนยัน ควรทำอย่างไร?
A : แนะนำให้เจ้าหน้าที่เข้าไปเก็บตัวอย่างฝั่งนั้น หรือนัดตรวจที่ศูนย์บริการใกล้บ้าน

Q : สงสัยว่าผลตรวจที่ได้รับถูกแก้ไข ทำอย่างไร?
A : ติดต่อ HealthSmile โดยตรงเพื่อยืนยันความถูกต้องของรายงานผลตรวจ หากยังไม่มั่นใจสามารถตรวจซ้ำโดยให้เจ้าหน้าที่เข้าเก็บตัวอย่างจากทุกฝ่าย

Q : เก็บตัวอย่างแล้ว เก็บไว้ก่อนส่งได้ไหม?
A : ควรส่งโดยเร็วที่สุดตามคำแนะนำในชุดเก็บ DNA ยิ่งตัวอย่างอยู่นอกห้องแล็บนาน ยิ่งมีโอกาสเสื่อมสภาพได้ โดยปกติแนะนำให้ส่งภายใน 7 วัน