ตอนที่ 1 : ประวัติศาสตร์ของการตรวจพิสูจน์ความเป็นบิดา (ยุคก่อนเทคโนโลยี DNA)

ประวัติศาสตร์ของการพิสูจน์ความเป็นบิดา (Paternity Testing) ก่อนยุคของการตรวจ DNA เป็นวิวัฒนาการทางวิทยาศาสตร์ที่น่าสนใจ ในอดีตวงการแพทย์และนิติวิทยาศาสตร์ต้องพึ่งพาวิธีการที่เน้น “การตัดผู้ที่ไม่ใช่บิดาออก” (Exclusion) มากกว่า “การยืนยันตัวตนว่าเป็นบิดาจริง” (Inclusion) อย่างแน่ชัดเหมือนในปัจจุบัน

บทความนี้ จะกล่าวถึงยุคสมัย ที่สัมพันธ์กับการตรวจพิสูจน์ความเป็นบิดา ตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน ซึ่งมีความแม่นยำของการตรวจมากกว่า 99.99% เป็น 5 ยุค ได้แก่

1. ยุคแห่งการสังเกตุลักษณะทางกายภาพภายนอก (Anthropometry & Phenotypes)
2. ยุคของการตรวจหมู่เลือดระบบ ABO (ฺBlood group testing)
3. ยุคของการตรวจเอนไซม์และโปรตีนในเลือด (Enzymatic and protein testing)
4. ยุคของการตรวจ HLA (Human Leukocyte Antigen) Typing
5. ยุคแห่งการตรวจ DNA

1. ยุคแห่งการสังเกตลักษณะทางกายภาพภายนอก (Anthropometry & Phenotypes)

ก่อนศตวรรษที่ 20 ด้านวิทยาศาสตร์ยังไม่ได้มีวิวัฒนาการมากนัก การตัดสินความเป็นบิดา จึงใช้การตัดสินอาศัยการสังเกตลักษณะภายนอกที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม (Mendelian traits) เป็นหลัก

• การเทียบเคียงลักษณะ: แพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญจะสังเกตลักษณะ”สิ่งที่มองเห็นได้ด้วยตาเปล่า” ที่เป็นลักษณะจากยีนเด่นและลักษณะยีนด้อย เช่น สีตา สีผม ลักษณะติ่งหู หรือแนวผม (Widow’s peak)

• ข้อจำกัด: วิธีนี้ใช้ความเห็นส่วนตัว (อัตวิสัย : Subjective) สูงมาก แม้จะอิงตามหลักพันธุศาสตร์เบื้องต้น แต่ก็ไม่สามารถใช้เป็นหลักฐานที่หนักแน่นพอในทางกฎหมายได้ เพราะเด็กอาจได้รับลักษณะด้อยที่แฝงอยู่ในรุ่นปู่ย่าตายายมาปรากฏในรุ่นตัวเองได้

1.1 การประเมินจากฟีโนไทป์ (Phenotypes: ลักษณะที่ปรากฏ)

ฟีโนไทป์คือลักษณะทางกายภาพที่แสดงออกมาซึ่งเป็นผลจากการแสดงออกของยีน (ตามหลักพันธุศาสตร์ของเมนเดล – Mendelian inheritance) ในยุคนั้น แพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญจะทำตารางเปรียบเทียบลักษณะทางกายภาพระหว่าง แม่ เด็ก และชายผู้ต้องสงสัย ลักษณะที่นิยมนำมาพิจารณา ได้แก่:

• • สีตาและสีผม: เป็นลักษณะพื้นฐานที่สุดในการประเมินเบื้องต้น เช่น หากทั้งพ่อและแม่ตาสีฟ้า (ซึ่งถือเป็นลักษณะที่ควบคุมโดยยีนด้อย) ลูกจะต้องตาสีฟ้าเท่านั้น หากลูกตาสีน้ำตาล ชายตาสีฟ้าคนนั้นอาจถูกตั้งข้อสงสัยทันทีว่าไม่ใช่บิดาที่แท้จริง

• ลักษณะใบหน้าและศีรษะ: รูปร่างของจมูก, ลักษณะติ่งหู (ติ่งหูติด vs ติ่งหูแยก), รอยบุ๋มที่แก้ม (ลักยิ้ม), หรือง่ามผมที่หน้าผาก (Widow’s peak)

• ลักษณะพิเศษทางพันธุกรรม: ในบางคราว อาจจะพิจารณาจากความผิดปกติที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบเห็นได้ชัด เช่น ภาวะนิ้วเกิน (Polydactyly) หรือตาบอดสี หากชายผู้ต้องสงสัยและเด็กมีลักษณะพิเศษนี้ตรงกัน น้ำหนักความน่าเชื่อถือในศาลจะเพิ่มขึ้นมาก

1.2 มานุษยวิทยามาตร (Anthropometry: การวัดสัดส่วนร่างกาย)

นอกจากการสังเกตด้วยตาเปล่า ยังมีการใช้เครื่องมือวัดสัดส่วนร่างกายอย่างละเอียดเพื่อหาความเชื่อมโยงทางสายเลือด โดยอาศัยหลักการทางมานุษยวิทยากายภาพ (Physical Anthropology) เช่น

• การวัดกะโหลกศีรษะและใบหน้า (Craniometry & Cephalometry): มีการใช้เครื่องมือวัดระยะห่างระหว่างดวงตา ความกว้างของโหนกแก้ม ความยาวของขากรรไกร เพื่อดูเปอร์เซ็นต์ความสอดคล้องของโครงสร้างกระดูกระหว่างชายผู้ต้องสงสัยกับเด็ก

• การศึกษาลายนิ้วมือ (Dermatoglyphics): ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 นักวิจัยพยายามอย่างหนักที่จะใช้รูปแบบลายนิ้วมือ (มัดหวาย, ก้นหอย, โค้ง) เพื่อพิสูจน์ความเป็นพ่อ แม้ลายนิ้วมือเฉพาะบุคคลจะไม่เหมือนกันเลย แต่ “รูปแบบทางสถิติ” (Pattern) มีการถ่ายทอดทางพันธุกรรมบางส่วน นักวิทยาศาสตร์ในยุคนั้นพยายามสร้างสมการความน่าจะเป็นเพื่อประเมินว่าเด็กได้รับอิทธิพลลายนิ้วมือมาจากชายคนดังกล่าวหรือไม่

1.3 บางครั้ง ก็ใช้วิทยาศาสตร์เทียม (Pseudoscience)

ในบางครั้งมีวิธีการแปลกๆ ที่อ้างอิงวิทยาศาสตร์แบบปลอมๆเกิดขึ้นด้วย เช่น

• เครื่อง Oscillophore (ทศวรรษ 1920): ประดิษฐ์โดย Dr. Albert Abrams ซึ่งอ้างว่าสามารถวัด “การสั่นสะเทือนทางอิเล็กทรอนิกส์” (Electronic vibrations) ในหยดเลือดเพื่อจับคู่พ่อลูกได้ (ซึ่งภายหลังถูกพิสูจน์ว่าเป็นเพียงวิทยาศาสตร์ลวงโลก)

• อิทธิพลของสุพันธุศาสตร์ (Eugenics): มีความพยายามสร้างลิสต์รายการลักษณะทางกายภาพอย่างละเอียด เช่น เนื้อสัมผัสของเส้นผม รูปทรงหู เพื่อจัดหมวดหมู่สายเลือดอย่างตายตัว ซึ่งบ่อยครั้งมีอคติทางเชื้อชาติเจือปนอยู่

ซึ่งการใช้ลักษณะทางกายภาพแบบนี้ มีจุดอ่อนร้ายแรงคือ “การข้ามรุ่น” และ “อิทธิพลของสิ่งแวดล้อมระหว่างตั้งครรภ์” ลักษณะด้อยสามารถแฝงตัวอยู่ในยีนของครอบครัวและกระโดดข้ามรุ่นมาปรากฏในตัวเด็กได้ ทำให้ผู้ชายหลายคนอาจปฏิเสธลูกของตัวเองเพียงเพราะลูกหน้าตาไม่เหมือนตน

ยิ่งไปกว่านั้น การวัดสัดส่วนร่างกายก็มีความเป็นอัตวิสัย (Subjective) สูงมาก ขึ้นอยู่กับวิจารณญาณของผู้ประเมินเป็นหลัก ทำให้ในท้ายที่สุด ศาลมักต้องพึ่งพา “ข้อสันนิษฐานทางกฎหมาย” มากกว่า เช่น หลักกฎหมายโรมันโบราณที่ว่า Pater est quem nuptiae demonstrant (สามีของมารดาคือบิดาของเด็ก) เป็นตัวตัดสินในทางปฏิบัติ

---

2. ยุคของการตรวจหมู่เลือดระบบ ABO (Blood group testing : ทศวรรษ 1920s – 1930s)

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อมีการค้นพบหมู่เลือดระบบ ABO โดย Karl Landsteiner ซึ่งนำมาสู่การใช้หลักฐานทางเลือดในศาลเป็นครั้งแรกๆ

• หลักการทำงาน: วิธีนี้ใช้หลักการถ่ายทอดหมู่เลือดเพื่อ “ปฏิเสธ” ความเป็นพ่อ ตัวอย่างเช่น หากแม่มีเลือดกรุ๊ป O และลูกมีเลือดกรุ๊ป A ชายที่เป็นพ่อจะต้องมีแอลลีล A (คือเป็นกรุ๊ป A หรือ AB) หากชายผู้ต้องสงสัยมีเลือดกรุ๊ป O เขาสามารถถูก ตัดออก (Excluded) จากการเป็นพ่อได้อย่างเด็ดขาด

• ข้อจำกัด: แม้จะปฏิเสธชายที่ไม่ใช่พ่อได้ แต่ ไม่สามารถยืนยันได้ว่าชายคนนั้นคือพ่อตัวจริง หากชายผู้ต้องสงสัยในกรณีข้างต้นมีเลือดกรุ๊ป A เขาจะเป็นเพียง “หนึ่งในผู้ชายกรุ๊ป A หลายล้านคน” ที่มีโอกาสเป็นพ่อเด็ก วิธีนี้จึงมีอำนาจในการชี้ตัวต่ำมาก

อ่านเพิ่มเติม กรุ๊ปเลือดลูกไม่ตรงกับพ่อแม่ เกิดจากอะไร ทำอย่างไรบ้าง
พร้อมทั้งทำแบบทดสอบ online ว่ากรุ๊ปเลือดของลูกคุณตรงกับที่ควรจะเป็นหรือไม่

3. ยุคของการตรวจเอนไซม์และโปรตีนในเลือด (Enzymatic and protein testing : ทศวรรษ 1960s)

แม้การตรวจกรุ๊ปเลือด จะฟังดูเป็นวิทยาศาสตร์ที่ช่วยให้พิสูจน์ความเป็นบิดาได้ดี แต่วิธีนี้มี “ความน่าจะเป็นในการตัดออก” (Probability of Exclusion) ต่ำมาก เพียงประมาณ 15% – 20% เท่านั้น นั่นแปลว่า หากมีผู้ชาย 100 คนถูกกล่าวหาว่าเป็นพ่อเด็กโดยที่พวกเขาไม่ได้เป็นจริงๆ จะมีผู้ชายแค่ 15-20 คนเท่านั้นที่รอดตัวไปได้ด้วยการตรวจเลือด ABO ส่วนผู้ชายที่เหลือบังเอิญมีกรุ๊ปเลือดที่ “เข้ากันได้” พอดี (เช่น เป็นผู้ชายกรุ๊ป A เหมือนกับชายอีกหลายล้านคนบนโลก) ซึ่งศาลในยุคนั้นมักจะมองว่าความเข้ากันได้นี้คือ “ความน่าจะเป็น” และตัดสินให้เขาต้องรับผิดชอบเด็กในที่สุด

แต่เมื่อความรู้ทางชีวเคมีพัฒนาขึ้น นักวิทยาศาสตร์เริ่มวิเคราะห์โปรตีนและเอนไซม์อื่นๆ ในเม็ดเลือดแดง นอกเหนือจากแค่หมู่เลือด ABO เช่น

• ระบบหมู่เลือด Rh
• ระบบหมู่เลือด MNSs
• การตรวจเอนไซม์ Phosphoglucomutase

ซึ่งเมื่อนำการตรวจหลายๆรูปแบบ มาพิจารณาร่วมกัน ก็จะช่วยเพิ่มความละเอียดในการคัดกรองนอกเหนือจากการตรวจกรุ๊ปเลือดธรรมดา ทำให้สามารถตัดผู้ชายที่ไม่ใช่พ่อออกได้มากขึ้น โดยที่มีโอกาสตัดออกเพิ่มเป็นประมาณ 70%

---

4. ยุคของการตรวจ HLA (Human Leukocyte Antigen) Typing (ทศวรรษ 1970s)

นี่คือเทคโนโลยีที่ก้าวหน้าที่สุดก่อนที่จะมีการใช้ DNA

• HLA เป็นโปรตีนที่อยู่บนผิวของเซลล์เม็ดเลือดขาว (White blood cells) รวมถึงเซลล์ที่มีนิวเคลียสอื่นๆ ในร่างกาย ซึ่งมีความหลากหลาย (Polymorphism) ในประชากรมนุษย์สูงมากๆ สูงกว่าหมู่เลือด ABO หลายเท่าตัว รูปแบบของ HLA จะถูกถ่ายทอดจากพ่อและแม่อย่างละครึ่ง

• หน้าที่ของ HLA คือ ร่างกายเราใช้โปรตีนเหล่านี้เป็นเสมือน “บัตรประชาชน” เพื่อให้ระบบภูมิคุ้มกันจดจำได้ว่าเซลล์ไหนเป็นของร่างกายเรา และเซลล์ไหนเป็นสิ่งแปลกปลอม หาก HLA ไม่เข้ากันกับร่างกายของเราก็จะกระตุ้นให้ภูมิคุ้มกันเราเข้าไปทำลายทันที (นี่คือเหตุผลว่าทำไมการปลูกถ่ายอวัยวะถึงต้องตรวจความเข้ากันได้ของ HLA)

• ความหลากหลายที่สูงมากนี้ ทำให้การตรวจ HLA ไม่ได้ทำได้แค่ “ตัดผู้ต้องสงสัยออก” แต่สามารถให้ผลประเมินทางสถิติที่เรียกว่า “ความน่าจะเป็นในการเป็นบิดา” (Probability of Paternity) ซึ่งในหลายกรณีสามารถให้ความแม่นยำทางสถิติได้สูงถึง 80% – 90% ขึ้นไป จนเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางในศาลยุคนั้น

ความหลากหลาย (Polymorphism) ของ HLA มีความซับซ้อนและมีรูปแบบย่อย (Antigens) แตกต่างกันนับร้อยนับพันรูปแบบ เมื่อนำมารวมกันเป็นชุดพันธุกรรม โอกาสที่คนแปลกหน้าสองคนจะบังเอิญมีรูปแบบ HLA ตรงกันเป๊ะๆ นั้นมีน้อยมากๆ

4.1 ข้อจำกัดที่ทำให้ HLA ถูกแทนที่ด้วย DNA

HLA มีความแม่นยำเพิ่มขึ้นมาก แต่ก็ยังไม่ได้เป็นวิธีที่ดีที่สุดในการยืนยันความเป็นบิดา เพราะมีจุดอ่อนที่ด้อยกว่าเทคโนโลยีการตรวจ DNA ในเวลาต่อมาดังนี้

• ต้องใช้เลือดสดและปริมาณมาก: เม็ดเลือดขาวเสื่อมสภาพและตายเร็วมาก หากเลือดถูกทิ้งไว้นานหรือถูกแช่แข็ง เซลล์เม็ดเลือดขาวจะแตก ทำให้ตรวจ HLA ไม่ได้ (ต่างจาก DNA ที่คงทนกว่ามากและสกัดจากคราบเลือดแห้งหรือน้ำลายได้)

• ข้อจำกัดในคดีอาชญากรรม: ไม่สามารถใช้ตรวจจากคราบอสุจิ หรือเส้นผมที่พบในที่เกิดเหตุได้ เพราะเซลล์เหล่านั้นไม่ได้แสดงออกโปรตีน HLA เหมือนเม็ดเลือดขาว

จนกระทั่งในปี ค.ศ. 1984 เมื่อ Sir Alec Jeffreys ค้นพบเทคนิค DNA Fingerprinting วงการแพทย์จึงก้าวข้ามขีดจำกัดของโปรตีน ไปสู่การตรวจที่รหัสพันธุกรรมโดยตรง ซึ่งให้ความแม่นยำสูงถึง 99.99% อย่างที่คุ้นเคยกันในปัจจุบัน

4.2 การใช้ประโยชน์ของการตรวจ HLA ในปัจจุบัน

แม้ว่า HLA (Human Leukocyte Antigen) จะไม่ได้ใช้ในการตรวจพิสูจน์ความเป็นบิดาแล้ว แต่ว่าปัจจุบันการตรวจ HLA กลับมีความสำคัญอย่างยิ่งยวดและเป็นหัวใจหลักในหลายสาขาของเวชปฏิบัติปัจจุบัน โดยเฉพาะเมื่อเราก้าวเข้าสู่ยุคของการแพทย์แบบจำเพาะบุคคล (Precision Medicine)

1. การปลูกถ่ายอวัยวะและสเต็มเซลล์ (Organ & Stem Cell Transplantation)
2. เภสัชพันธุศาสตร์ (Pharmacogenomics) ป้องกันการแพ้ยารุนแรง
   • HLA-B*15:02: ใช้ตรวจก่อนเริ่มยา Carbamazepine (ยาต้านลมชัก)
   • HLA-B*58:01: ใช้ตรวจเพื่อประเมินความเสี่ยงก่อนให้ยา Allopurinol (ยาลดกรดยูริก/รักษาโรคเกาต์)
   • HLA-B*57:01: ใช้ตรวจก่อนให้ยา Abacavir (ยาต้านไวรัส HIV)
3. การประเมินความเสี่ยงและช่วยวินิจฉัยโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง (Autoimmune Diseases)
4. การศึกษาวิจัยด้านภูมิคุ้มกันวิทยาและมะเร็ง (Immunotherapy)

---

5. ยุคแห่งการตรวจ DNA

ก้าวเข้าสู่ปี ค.ศ. 1984 มีการค้นพบ DNA fingerprint ถือเป็นปีที่พลิกโฉมหน้าประวัติศาสตร์วงการนิติเวช เวชพันธุศาสตร์ และกฎหมายครอบครัวไปตลอดกาล ด้วยการค้นพบที่ยิ่งใหญ่ของ Sir Alec Jeffreys นักพันธุศาสตร์ชาวอังกฤษ แห่งมหาวิทยาลัยเลสเตอร์ (University of Leicester)

---

เอกสารอ้างอิง

1. Milanich, Nara B. (2019). Paternity: The Elusive Quest for the Father. https://www.jstor.org/stable/j.ctv24trcvg

2. “Fingerprints and paternity testing: a study of genetics and probability in pre-DNA forensic science” (ตีพิมพ์ในวารสาร Law, Probability and Risk, Oxford Academic).

3. “Who’s Your Daddy? The History of Paternity Testing“ (Science | HowStuffWorks).